"In alle dingen"

Ja, er is hoop!

Vandaag viert de Kerk, de ignatiaanse familie en in het bijzonder de Sociëteit van Jezus het feest van de heilige Ignatius van Loyola. We gedenken zijn overlijden dat plaatsvond op 31 juli 1556. Bovenstaande foto is er een van het doodsmasker van Ignatius, bewaard in onze Generale Curie in Rome. Tijdens zijn leven heeft Ignatius nooit gewild dat er ook maar één portret van hem werd gemaakt. Amper had hij zijn laatste ademstoot uitgeblazen, of men nam een wassen afdruk van zijn hoofd en begon hem te portretteren. Ik vermoed dat dit voor hem een kwestie was van nederigheid. Zijn aura was immers reeds tijdens zijn leven erg groot. Voor zijn bekering, en, tot zijn schade en schande ook nog heel wat jaren erna, was Ignatius een behoorlijke ijdeltuit. Nederigheid was niet aan hem besteed. Het is maar beetje bij beetje dat hij daarin gegroeid is. En aan hetzelfde ritme is Ignatius een dankbaar man geworden.

Ik heb zonet een boek uit van José Saramago “Memoraal van het klooster”. Het is een historische roman die zich afspeelt in het eerste kwart van de 18de eeuw rond de bouw van het klooster van Mafra, dicht bij Lissabon. Saramago is een Portugees die aan het einde van vorige eeuw de Nobelprijs literatuur heeft gekregen. De man heeft een goede pen en heeft heel wat historisch onderzoek gedaan om dit boek te schrijven. Dit boek gaat door voor een van zijn meesterwerken. Toch vind ik het resultaat niet overtuigend. De religieuze dimensie is een van de rode draden van het hele verhaal. Maar Saramago houdt niet van het katholiek geloof en de Kerk. Welintegendeel. Ze worden systematisch afgedaan als hypocriet, achterlijk, verknechtend, vals … Nergens tref je ook maar één passage aan waarin met sympathie geschreven wordt over welk aspect dan ook van de christelijke traditie. Die systematische ironie maakt dat het totale portret geloofwaardigheid mist. Augustinus zegt dat je maar echt kan kennen...

Het kind liep barvoets op het gras en begon plots te brullen. Een doorn in het voetje die hij er overigens zelf meteen wist uit te peuteren. Luid huilend kwam hij bij mama die hem rustig troostte, een dikke zoen gaf op de voet … Na 3 minuten was hij terug aan het stoeien in de tuin. Een beetje later zag ik moeder en zoon een gezelschapspel spelen; wel een half uur lang. Tijdens het tafelgesprek vertelde de moeder dat ze de voorbije dagen regelmatig op bezoek ging bij ouders en schoonouders die sukkelden met hun gezondheid. Er was rust en tijd. Tijd en rust. Ik had er deugd van.

In West-Europa neemt een bepaalde vorm van secularisatie nog steeds toe. Dit lijkt me in het bijzonder te gelden met betrekking tot het christendom. Dit wordt verwezen naar de privésfeer. Het is niet netjes om er mee naar buiten te komen. De laatste jaren meen ik, tegelijkertijd, een andere trend te zien. Heel wat van de huidige politieke leiders bekennen zichzelf uitdrukkelijk tot het christendom. In de traditioneel militante leken-Frankrijk erkent Sarkozy dat de godsdiensten een belangrijke rol te vervullen hebben in de samenleving. Ook Merkel, Brown, Berlusconi of Balkenende steken hun christelijke inspiratie niet onder stoelen of banken. Het meest expliciet is ongetwijfeld Tony Blair. In een onlangs verschenen interview in “Le Monde” noemt hij het christelijk geloof de motor van zijn politiek engagement. Ziehier de laatste woorden van dit interview : “ De 20ste eeuw was er een van dwalende ideologieën. Het is mijn droom dat de 21ste de eeuw zal zijn van het vreedzaam naast mekaar...

Als kind had ik er al een zwak voor. Ik kon uren bladeren in mijn prenten- en fotoboeken over dieren en planten. Ik trok graag de natuur in en TV-documentaires over fauna en flora konden niet lang genoeg duren. Vandaag heb ik het opnieuw mogen ervaren. Ik kwam, eerder toevallig, terecht in het museum over de wereldoceanen in Lissabon. Nooit in mijn leven heb ik zo’n mooie aquaria gezien. Deze keren waren het geen foto’s of TV-beelden. De vissen en andere zeebewoners waren er in levende lijve. Enkel een glazen wand scheidde mij van al dat prachtige leven. Ik houd veel van kunst. Ik heb vele mooie kerken en andere gebouwen gezien, schilderijen, beelden en andere producties van het mensenlijke creatieve vernuft. Maar eigenlijk houd ik nog het meest van de natuur. Wat een pracht, wat een verscheidenheid, wat een verfijning, wat een onvoorspelbaarheid. Vlak voor het buitengaan las ik dat 80% van het leven in de oceanen op de een of de andere manier bedreigd is …

Carlos en Nuno zijn twee jonge Portugezen met wie ik een groot deel van de dag heb doorgebracht. We hebben een mooie strandwandeling gemaakt en zij vertelden honderduit. Hun jeugdig enthousiasme was aanstekelijk. Het zouden twee gewone studenten kunnen zijn. En dat zijn ze ook. Maar ze zijn bovendien beiden jezuïet. 6 jaar geleden zijn ze ingetreden in het Portugese noviciaat. De ene heeft nu 4 jaar filosofie achter de rug en bereidt zich voor op twee jaar regentie (stage) in ons college van Lissabon. De ander heeft die stage net achter de rug en vertrekt in september naar Madrid om er zijn theologiestudies aan te vatten. Bij het terugblikken, daarnet, op mijn dag voelde ik troost bij het denken aan deze ontmoeting. Het is gewoon goed om te zien hoe het leven als “gezel van Jezus” zo’n jonge mensen mooi maakt en hen toelaat zich echt te ontplooien. Ook in 2008.

Het was een even vermoeiende als boeiende dag vandaag. De voorbije twee dagen heb ik een sessie gegeven voor een 100-tal leerkrachten en directieleden van onze drie Portugese colleges. Het was boeiend. Niets lijkt zo goed op een jezuïetencollege in Vlaanderen als een ander jezuïetencollege, waar het ook gelegen is. En misschien is diegene die nog wel het meest bijleert bij een vorming, de “vormheer” zelf. Nu mag ik nog wat nagenieten in de vorm van enkele vrije dagen in Lissabon en omgeving. Toen ik woensdagmorgen, vlak voor mijn vertrek, ontbijtte in Drongen, stond de verwarming aan in de keuken. Hier is het “gewoon zomerweer”, ttz flink in de dertig graden. ’s Nachts koelt het ietsje af, maar niet veel. Ik kan er uitstekend mee leven. Deze morgen kwam broeder José mij oppikken en samen zijn we naar Coïmbra gereden, een mooie universiteitsstad met een rijke jezuïetengeschiedenis. De voormalige jezuïetenkerk is thans de kathedraal, en de eromheen liggende gebouwen van de oude Soc...

Ik luister nogal eens naar de BBC World. En vermits ik doorheen Frankrijk reed, wisselde ik gisteren af met France Culture. Interessant om te horen hoe verschillend de verslaggeving over de Belgische politieke crisis was op beide “ernstige” zenders . Voor de BBC was het duidelijk dat de verantwoordelijkheid lag bij de Franstaligen. Even duidelijk was het voor France Culture dat het de Vlamingen waren die deze keer echt overdreven hadden. Het zal wel geen toeval wezen dat de BBC verwees naar Nederlandstalige bronnen (VRT) en France Culture naar “Le Soir”. Wie heeft gelijk? Wie spreekt de waarheid? Waarschijnlijk beiden. De waarheid heeft nu eenmaal oneindig veel facetten. De “waarheid” volstaat duidelijk niet om mensen samen te doen leven. Er is ook rechtvaardigheid nodig, en respect, eerlijkheid en vergevingsgezindheid. Voor ons mensen is die relationele component van de werkelijkheid zo mogelijk nog belangrijker.

Vandaag hebben we een uitstapje gemaakt naar Sainte Anne d’Auray, het belangrijkste bedevaartsoord van Bretagne. Een grote basiliek met esplanade, heel wat kapellen en bijhorende gebouwen. Na het bezoek aan de basiliek ging ik even zitten, vlak bij de uitgang, naast een wijwatervat. Eerst zag ik een groep dames van middelbare leeftijd. Een voor een doopten ze een vinger in het vat en maakten een kruisteken. Meteen erna zag ik een jonge vader die zijn zoontje van enkele jaren oud geduldig een kruisteken leerde maken. Tot slot zag ik een jongetje dat op zijn eentje rustig een kruisteken maakte. Vervolgens stak het opnieuw de hand in het wijwatervat en ging naar een broertje of zusje in de kinderwagen. Rustig bevochtigde het de vinger van het kind, en stuurde diens handje om op zijn beurt een kruisje te slaan op zijn borst. Gewone mensen.

Hij had er echt geen zin in. 20 jaar lang had hij rondgezworven. Van Salamanca tot Antwerpen, over Londen en Parijs. Ignatius van Loyola was een vrije vogel. Beter gezegd, hij volgde trouw de stem die hij diep in zijn biddende hart had leren onderscheiden. En op een bepaald ogenblik werd het duidelijk dat aan de eeuwige pelgrim gevraagd werd om de leiding op zich te nemen van de opstartende Sociëteit van Jezus. Gehoorzaam als hij was, heeft Ignatius deze zending aanvaard. Voortaan werd hij bestuurder. Vergaderen, brieven dicteren aan een bureautje, eindeloos vergaderen en luisteren naar mensen. Het was niet meteen datgene waarvan hij gedroomd had. 15jaar lang is hij algemeen overste geweest van de Sociëteit van Jezus. 15 jaar lang heeft hij geleefd, gebeden en gewerkt in deze drie kamertjes in Rome. En uit de enkele bewaard gebleven fragmenten van zijn geestelijk dagboek blijkt dat ook dit werk voor Ignatius vindplaats was van God. Het is hier dat Ignatius gestorven is in 1556.

Ik ben enkele dagen op verlof in Pen Boc’h, een klein bezinningscentrum van de Franse jezuïeten in de Golfe du Morbihan (Bretagne). Ik ben hier samen met Hervé, een bevriende medebroeder en enkele andere “compagnons”. De sfeer is heel “bon enfant”: rust, wandelen, lezen, wat zwemmen (als het niet te koud is). ’s Middags vieren we de eucharistie in een mooie, typisch Bretoense kapel. In het koor zijn er drie grote glasramen die het leven van Sint Jozef voorstellen, neogotisch van stijl. Ik vind ze niet alleen best mooi, maar ook zinvol. Ze stellen de gekende taferelen voor uit het leven van de “voedstervader” van Jezus. In al hun eenvoud en vertrouwdheid helpen ze me om te komen tot gebed.

Ik kreeg zonet een mailtje binnen van Memo, een Colombiaanse medebroeder. Hij was dolgelukkig met de bevrijding van Ingrid Betancourt in Colombia. Zelf is hij de initiatiefnemer van “ Operación Kolbe ”, een ambitieus hulpproject voor de meer dan 5000 gegijzelden in Colombia. Ook in zijn familie zijn er verschillende slachtoffers. Ik heb meteen op internet de beelden en woorden van Ingrid Betancourt bekeken en beluisterd. Wat mij het meeste trof was haar vergevingsgezindheid en haar spontane (publieke) dankgebed. Na ruimschoots 6 jaar gevangenschap, geen zweem van haat of wraakgevoelens. Ook voor mij, reden om te danken.

Gisteren ben ik voorgegaan in een huwelijksviering. Na afloop, in de wagen terug naar huis, blikte ik wat terug op de viering en het feest. Het was toch wel een bijzondere ervaring geweest, vond ik. Maar terugblikkend op mijn terugblik kwam ik tot de vaststelling dat ik eigenlijk steeds opnieuw tot dat inzicht kom als ik jonge mensen voorbereid heb op hun huwelijk. Als je uitgenodigd wordt om getuige te zijn van de liefde tussen man en vrouw en bovendien de kans krijgt om deze liefdesband beetje bij beetje open te trekken naar de liefdesopenbaring van het Evangelie, dan kom je gewoon tot de vaststelling, keer op keer, dat elke menselijke liefde op een unieke wijze afspiegeling is van Gods oneindige liefde. En dan ontdek je elke keer nieuwe dingen.

In de reeks “ Kruispunt ” van de RKK (Nederlandse televisie) heb ik net het interview met André Louf bekeken. Dom Louf is de voormalige abt van de Katsberg. De bijna 80-jarige trappist is een ware icoon binnen de Katholieke Kerk. Hij is thans kluizenaar in het Zuiden van Frankrijk. In het vraaggesprek vertelt hij allerlei boeiende dingen. Maar toen ik even nadacht over het programma, merkte ik dat dat het niet was dat mij het meest geraakt heeft. Ik heb namelijk al heel wat van zijn pennenvruchten gelezen. Echt nieuw waren die zaken niet voor mij. Wat bij bijbleef is nogal banaal. Namelijk dat in zijn kluis de Franse radio aanstond, en wel op een heel populair praatprogramma. Vervolgens dat de keuken van zijn kluis chaotisch slordig was. Louf, zo werd me duidelijk, is een heel gewone mens. Net zoals ik. Gelukkig maar.

Vandaag hadden we meer dan 80 vooral bejaarde medebroeders op bezoek. Aanleiding was de “provinciebarbecue” ter afsluiting van 10 dagen vakantie voor jezuïeten op rust. Heerlijk weer, lekker eten, maar vooral een heel broederlijke sfeer. De bijeenkomst was begonnen met een eucharistieviering waarin pater Jan Koenot sj, provinciaal van de Vlaamse jezuïeten, voorging. Aan het einde van de viering sprak hij zijn ontroering uit. Vóór hem zaten al die medebroeders die in de laatste fase van hun leven waren. Sommigen lichamelijk en ook geestelijk zichtbaar gehavend. Hij voelde grote dankbaarheid voor al die mooie levens. Zoveel werk, zoveel inzet, zoveel genade. Is de grootste genade niet die van de dankbaarheid?

Het blijkt een “mega”-succes te zijn. De dienst voor roepingen van het bisdom Besançon in Frankrijk heeft op internet een parodie gelanceerd van een bekend amusementsprogramma: " Prêtres Academy ". Bedoeling is om er het dagelijks leven van jonge priesters voor te stellen adhv korte maar professionele videootjes. Een combinatie van humor en ernst. Meer dan 100.000 hits op minder dan 2 weken. Twee grote TV-journaals hebben er hun eerste onderwerp aan gewijd. Het regent reacties op de persdienst van het bisdom. Sommige woedend wegens het “banaliseren” van het priesterambt. De grote meerderheid heel enthousiast. In communicatietermen heet dit een voltreffer.

In het boek “surprised by joy” beschrijft C. S. Lewis de zoektocht die hem gebracht heeft tot het christelijke geloof. De vreugde speelt daar een centrale rol in. De laatste regels van deze spirituele autobiografie worden er des te sterker door. “Welnu, om te besluiten, wat is er geworden van de “Vreugde”? Immers, per slot van rekening, is dit het belangrijkste onderwerp van dit verhaal. Eerlijk gezegd, sinds ik christen geworden ben heeft dit onderwerp voor mij bijna alle belang verloren. In tegenstelling tot Wordsworth, beklaag ik me overigens niet dat wat ik vluchtig gezien heb verdwenen is. Voor zover het waard is om gezegd te worden, ik geloof dat ik de bevlieging van weleer, de zachtheid vermengd met de bitterheid van voorheen, even vaak en even duidelijk gevoeld heb na mijn bekering als in om het even welke andere periode van mijn leven. Maar ik weet nu dat die ervaring, opgevat als een persoonlijke geestesgesteldheid, nooit het belang heeft gehad dat ik er vroeger aan hechtte....

Ik heb zonet enkele uitspraken gelezen die Kardinaal Martini sj doet in een zopas verschenen interviewboek met een Duitse medebroeder over de jeugd. Hij doet er een vurige oproep aan de Kerk om de dialoog aan te gaan met de jeugd. Niet vanuit een hiërarchische positie. Maar wel op voet van gelijkwaardigheid. Hij stelt zich niet moraliserend op. Dat is niet de stijl van Martini. Toch zegt hij dat vele jongeren “noch kracht noch geestelijke spieren hebben. Met spieren verwijs ik naar het feit dat je erop vertrouwt dat je een bijdrage kan leveren tot het redden van het leven van een ander, tot het gelukkig maken van anderen, het feit je bewust te zijn dat dit ook jouw taak is.” "Jongeren opvoeden tot mensen voor anderen", zo omschreef wijlen pater Arrupe sj meer dan 30 jaar geleden de opvoedkundige taak van de Sociëteit. Laat ons nog maar een tijdje verderdoen met onze " Sociale Projecten "! ( Carlo Maria Martini sj en Georg Sporschill sj, Ueber das Risiko des Glauben...

Vorig WE heb ik doorgebracht in de abdij van Orval. Ik ben bepaald geen monnik en voel me niet aangetrokken tot het monastieke leven of het monastieke gebed. Toch ben ik graag in een abdij. Ik heb er de laatste jaren systematisch mijn eigen retraites gedaan. Voor mij verwijst het monastieke leven naar de kern van het christen-zijn: de gratuiteit. Is het nuttig? Neen. Er zijn zaken die veel nuttiger zijn. Echte liefde is niet nuttig. Maar aan het einde van het leven is liefde het enige wat overblijft.

Ik heb zonet een boek gekocht over Edith Stein. Het is een biografische studie, van de hand van Cécile Rastoin, een Franse karmelietes. Hopelijk is het boek even goed als het citaat waarmee het begint. Auteur is Ben Zoma, een Joodse Rabbi uit de 2de eeuw. Wie is wijs? Diegene die iets kan leren van elke mens.

Gisteren gaf ik een voordracht over ignatiaanse spiritualiteit , aan de hand van het levensverhaal van Ignatius. Telkens opnieuw voel ik me aangesproken door die man. In het bijzonder door zijn Godsvertrouwen, in woord en daad. Er werd me gevraagd om de avond te besluiten met een korte gebedstijd. Eerst heb ik de aanwezigen uitgenodigd om wat terug te blikken. Vervolgens hebben we samen het Suscipe gebeden. Voor mij het mooiste gebed van Ignatius, het gebed dat hem ten voeten uit tekent. Neem, Heer, en aanvaard heel mijn vrijheid, mijn geheugen, mijn verstand en heel mijn wil, alles wat ik heb en bezit. U hebt het mij gegeven, aan U, Heer, geef ik het terug. Alles is van U, beschik erover geheel volgens uw wil. Geef dat ik U mag liefhebben, die genade is mij genoeg. Ignatius van Loyola

Ik heb dit jaar heel wat Dostojewski gelezen. Soms wat het op de tanden bijten. Beschrijvingen kunnen heel lang zijn, en soms lijkt het verhaal zich te verliezen in steeds weer nieuwe zijlijnen. De kracht van Dostojewski ligt voor mij in zijn vermogen om telkens weer de schoonheid van de mens te ontsluieren. In het bijzonder bij mensen die lijden. Vaak onverwacht, midden in een crisismoment, toont hij hoe het de liefde is en enkel de liefde die de mens redt. En ook dat de armen, geestelijk of materieel, hier op een heel eigen wijze voor openstaan. Hij schrijft niet vaak uitdrukkelijk over het Evangelie. Maar elk woord ademt het uit.

“ Thinking faith ”, het virtuele tijdschrift van onze Engelse medebroeders, publiceerde gisteren het eerste deel van een interview met Pater Nicolás, de nieuwe Generale Overste van de Sociëteit van Jezus. Volgend uittreksel gaat over de gehoorzaamheid . “Het is de Paus zelf die ons vraagt om creatief te zijn. Als de paus ons vraagt om gehoorzaam te zijn, dan vraagt hij een gehoorzaamheid die open staat voor creativiteit. Het gaat niet over het type gehoorzaamheid dat zegt “ik handel omdat een ander het beslist heeft”. Dat is geen echte gehoorzaamheid (daar moeten we een ander woord voor gebruiken!). Gehoorzaamheid betekent: we zoeken samen wat het best is voor het Rijk van God, voor de wil van God, voor wat goed is voor de mensen. Velen hebben een verkeerd idee over gehoorzaamheid. Ze denken dat gehoorzaamheid betekent dat je de talenten die je gekregen hebt zou moeten terzijde schuiven, dat je niet meer zou mogen nadenken of creatief zijn; dat je vanalles zou moeten opgeven om ee...

Bovenaan op de titelpagina van “De standaard” staat de laatste tijd een publiciteit voor erotische tekeningen. Tot voor enkele jaren stond op die plaats het logo: AVV, VVK (Alles voor Vlaanderen, Vlaanderen voor Christus). Wel iets anders. En toch is er meer dan één link. De gedrevenheid van Eros is misschien wel de sterkste aangeboren kracht in de mens. Ook in de gelovige mens. Maar Eros moet bevrijd worden van zichzelf. Hij moet aangevuld, opengetrokken en gehumaniseerd worden. De mens die niet gedreven wordt door het verlangen dat Eros is dreigt te vervallen in lusteloosheid en passiviteit. Maar als, op welke wijze dan ook, de Agapè niet duurzaam wordt geënt op de Eros, dan dreigt Eros een snelweg te worden naar bitterheid, frustratie en hopeloosheid. Nogal wat vormen van hedendaagse kunst illustreren dit. Enkel Eros en Agapè samen maken de mens ten volle tot mens.

Gisterenavond heb ik een rondleiding gekregen in “ De Krijtberg ”. Het is een neogotische jezuïetenkerk, gelegen in het hartje van het oude Amsterdam. Je weet niet wat je ziet. Het lijkt wel een Italiaanse suikertaart. Een overdaad aan beelden en kleuren, van boven tot beneden. Niet onmiddellijk iets waar ik me spontaan toe aangetrokken voel. Maar het heeft toch echt iets. Je voelt dat er een ontzaglijk rijke en subtiele religieuze ervaring achter schuilgaat. Ook al kan ik veel van de codewoorden niet lezen. Begin de jaren 70 is dit gebouw ei zo na afgebroken wegens te lelijk. Vandaag is het helemaal gerestaureerd en herbergt het een van de meest dynamische en jonge katholieke gemeenschappen van Amsterdam. Meer dan 150 vrijwilligers. Zullen we over 20 of 30 jaar ook zo terugkijken op sommige dingen die we vandaag aan het doen zijn?

“ Bij het zien van die menigte mensen werd Jezus door medelijden bewogen, omdat ze afgetobd neerlagen als schapen zonder herder. Toen sprak Hij tot zijn leerlingen: “De oogst is wel groot, maar arbeiders zijn er weinig. Vraagt daarom de Heer van de oogst arbeiders te sturen om te oogsten .” (Mt 9, 36-38) Het is bijna 2000 jaar geleden dat Matteüs dit neerschreef. Toch lijkt me niet dat het aan actualiteit heeft ingeboet. De context is nu wel heel anders. Onze levensstandaard is spectaculair gestegen. En daarmee ook een bepaald niveau van welbevinden. Maar de nood aan de Herder is zo mogelijks nog groter geworden. Tussen alles mogelijk en alles onmogelijk kan de afstand verrassend klein zijn. Ik vind het overigens best wel “troostend” dat Jezus zelf reeds zei dat er maar weinig arbeiders beschikbaar zijn. En ook dat het de Heer van de oogst is, en niet de arbeiders, die de eindverantwoordelijkheid dragen. Hij nodigt ons uit om te vragen. Écht vragen - en dus luisteren naar een mogeli...

Patrick Poivre d’Arvor is de bekendste journalist van de Franse televisie. De voorbije 21 jaar heeft hij onafgebroken het meest populaire televisiejournaal gepresenteerd: “le 20 heures”, van TF1. PPDA is 61 jaar oud. Begin deze week heeft hij via de pers vernomen dat hij vervangen zou worden door een jongere collega wegens te oud en dus niet meer aantrekkelijk voor de jongere generaties. PPDA was een gevaar geworden voor de groei van zijn werkgever. Voor dit argument moet alles wijken. Zelfs de meest elementaire vormen van beleefdheid en menselijk respect. In Frankrijk staat de vrijheid hoog aangeschreven. Maar sommige uitdrukkingsvormen van economische vrijheid ruiken verdacht veel naar instrumentalisering van de mens en determinisme.

“ Op een bepaald ogenblik merkte ik dat ik begon te houden van datgene wat me voordien mateloos kon irriteren bij mijn vrouw. ” Dit vertelde me eens een man van middelbare leeftijd toen hij het had over wat de liefde voor zijn vrouw concreet betekende. Je zou er soms aan twijfelen dat mensen gemaakt zijn om samen te leven. De heilige Jan Berchmans sj , die nochtans maar heel kort geleefd heeft, schreef dat het gemeenschapsleven voor hem het grootste kruis was. Toch ervaar ik het samenleven met anderen, voor mij dan in het bijzonder met medebroeders, als een genade. Een kruis kan overigens ook een genade zijn … Het is voor mij een voortdurende uitdaging, een dagdagelijks laboratorium waar ik steeds weer nieuwe recepten voor naastenliefde ontdek, ontvang of soms moeizaam probeer uit te vinden.

“Ik ben er beschaamd over”. “Ben je niet beschaamd?” … Ik hoor of zeg het wel eens. Ik denk dat ik dit minder ga doen. Niet zozeer omdat er voortaan minder aanleiding toe zou zijn. Wel omdat ik meer en meer tot het inzicht kom dat schaamte nergens toe leidt. Welintegendeel. Het werpt je terug op jezelf. Niet in openheid. Wel in verborgenheid die verstikkend kan werken. Het object van de schaamte wordt al te vlot bedekt onder een dikke laag van onbespreekbaarheid en dreigt daar te gaan rotten of gisten. Spijt en berouw leiden tot een andere dynamiek. Die maakt dat er een ommekeer kan komen, een bekering. Met leven en groei aan de horizon.