Is het altijd verstandig je hart te volgen? Een overweging van Nikolaas Sintobin sj
Onze tijd is er een waarin de ratio bijzonder hoog staat aangeschreven. We hebben veel vertrouwen in intelligentie, en als het even kan, in artificiële intelligentie. Tegelijk wordt er veel gesproken over gevoelens. Het valt me op dat men alsmaar minder zijn zinnen begint met Ik denk dat. Ook mensen met grote verantwoordelijkheden verkiezen vaak hun zinnen te beginnen met Ik voel dat. Wat volgt op zo’n ik-voel-dat intro heeft echter doorgaans niets te maken met gevoelens. Het gaat wel over pure ratio. Inderdaad, als puntje bij paaltje komt vertrouwen de meeste mensen zich zonder aarzelen toe aan de tien bovenste centimeters van hun lichaam. Het verstand, dat is ten minste objectief. Daar kan je echt op vertrouwen. Gevoelens zijn leuk. Maar bij belangrijke kwesties schuif je die beter onder de mat.
Het spreekt voor zich dat als het gaat over economische analyses, financiële prognoses of de berekening van de ecologische voetafdruk, gevoelens op zich niet veel relevante informatie aanreiken. Dat ligt wel even anders als het gaat over persoonlijke keuzes. Wat maakt mij echt gelukkig? Wie of wat haalt het mooiste in mij naar boven? Is dit de man of de vrouw met wie ik mijn verdere leven wil uitbouwen? Waar nodigt God mij toe uit in deze etappe van mijn leven? De wiskundige algoritmes van ChatGPT kunnen je daar ongetwijfeld leuke dingen over vertellen. Geen haar op mijn hoofd dat eraan denkt om mij erdoor te laten leiden.
Het verstand en de ratio, hoe waardevol ook, zijn uiteindelijk in zekere zin blind. Ze zijn objectief en dus onpersoonlijk. De informatie die het hart je geeft zegt veel meer over de unieke persoon die jij bent. Daar zijn wel enkele voorwaarden aan verbonden. Zo dient het niet te gaan over oppervlakkige gevoelens. Die zeggen vaak meer over het weer, over al of niet honger en dorst, of over je hormonen, dan over wat echt belangrijk is. Maar er is ook een dieper, meer stabiel niveau van gevoelens dat veel minder manipuleerbaar en grillig is. Christenen geloven dat je daar God zelf op het spoor kan komen. De hele onderscheidingswijsheid van Ignatius van Loyola gaat hierover: hoe kan je in de soms chaotische wirwar van je gevoelservaring erachter komen waar God je hier en nu toe uitnodigt.
Het verstand is dan belangrijk om die gevoelservaring te analyseren en daar conclusies uit te trekken. Het is dus niet of hart of verstand. Beide zijn belangrijk. Ze zijn complementair.
Zo kan het verstand je ertoe brengen om in bepaalde situaties net niet te luisteren naar je hart. Een typisch voorbeeld hiervan is crisis. Wie in crisis verkeert kan van alles tegelijk voelen en bovendien kan dat dat elk uur van de dag veranderen. Het verstand kan je hier helpen om dan even niet naar je gevoelens te luisteren. Wel naar je nuchtere verstand. De ervaring leert dat zo’n emotionele rollercoaster gewoonlijk niet blijft duren. Na verloop van tijd komt er terug meer rust en regelmaat in je hart. Dan kan je luisteren naar je gevoelens om, zo nodig, nieuwe wegen in te slaan.
Een ander voorbeeld gaat over de zogenaamde bekoringen of verleidingen. Op het ogenblik zelf voelen ze heerlijk. Als je erop ingaat, dan blijkt telkens weer dat de nasmaak bitter is. De duivel herken je aan zijn staart, zegt de volkswijsheid. Zo kan je verstand je ook leren dat je op bepaalde aangename gevoelens beter niet ingaat.
In het slotcitaat horen we Ignatius van Loyola. Het geeft een goede raad over de plaats van het voelen in het gebed.
Want niet het vele weten verzadigt en bevredigt de ziel, maar het innerlijk voelen en smaken van de dingen.

Reacties